Le Fanau Mai o le Togafitiga o Vai Otaota a le Munisipali: O se Ala Mai i le Soifua Maloloina Lautele

A e ki le paipa ma e tafe mai le vai manino ma le faigofie, pe oomi le faamau e fufulu ai otaota o fale i se taimi vave lava, e foliga mai e masani lava mea uma. Ae i tua atu o nei mea faigofie i aso taitasi o loo i ai se tauiviga tau soifua maloloina lautele e silia ma le lua seneturi. O le faamamaina o otaota a le malo e leʻi tupu faafuasei - na fanau mai i faamaʻi matautia, le manogi leaga e le mafai ona tatalia, ma le fafaguina malie o le malamalama faasaienisi.

 

I le Afiafi: O Aai ua Loloto i le Eleelea

I le amataga o le Fouvalega Fa'apisinisi i le seneturi lona 19, o aai tetele e pei o Lonetona ma Pale na feagai ma le tuputupu a'e tele o le faitau aofa'i, ae o atina'e i totonu o taulaga na tumau pea le tele o le vaitaimi o le ogatotonu o le vaitaimi. O otaota o tagata, otaota o fale, ma otaota o fale fasimanu sa masani ona lafoa'i i alavai tatala pe sa'o fo'i i vaitafe lata ane. O le galuega a "tagata o le eleele i le po" na tula'i mai e aveese otaota, ae o le tele o mea na latou aoina na na o le lafoa'i i lalo ifo o le vaitafe.

I le taimi lea, o le Vaitafe o Thames sa avea ma puna autū o le vai inu a Lonetona ma le alavai tele e tafe ai otaota. O tino o manu, otaota pala, ma otaota o tagata sa opeopea i le vaitafe, ma fa'asusu ma pupuna i lalo o le la. E masani ona fa'apuna e tagata mauoa a latou vai a'o le'i inuina, pe sui i le pia po'o le 'ava malosi, a'o tagata maualalo e leai se isi filifiliga na o le inuina o le vai o le vaitafe e le'i fa'amamaina.

 

Mea Fa'aosofia: O le Manogi Tele ma le Fa'afanua o le Oti

O le tausaga e 1858 na faailogaina ai se suiga taua i le pepesi mai o le “Solo Tele”. O se taumafanafana vevela e le masani ai na faatelevaveina ai le pala o mea ola i le Thames, ma faasaolotoina ai le asu tele o le hydrogen sulphide lea na ufitia ai Lonetona ma oo lava ina sosolo atu i totonu o pupuni o Maota o le Palemene. Na faamalosia le au fai tulafono e ufiufi faamalama i ie ua susu i le lime, ma toetoe lava a taofia ai taualumaga a le palemene.

I le taimi nei, sa tuufaatasia e Dr. John Snow lana “faafanua o le oti ona o le kolera” ua lauiloa nei. I le taimi o le pepesi o le kolera i le 1854 i le itumalo o Soho i Lonetona, sa faia ai e Snow ni suʻesuʻega mai lea fale i lea fale ma suʻesuʻeina le tele o maliu i se pamu vai faitele e tasi i Broad Street. I le tetee atu i manatu taatele, sa ia aveese le au o le pamu, ma mulimuli ane sa matua faaitiitia lava le pepesi.

O nei mea na tutupu faatasi na faaalia ai se mea moni e tasi: o le palu faatasi o otaota ma le vai inu na mafua ai le tele o maliu. O le "manatu o le miasma" autū, lea na taofi ai o faamai e sosolo i le ea leaga, na amata ona leiloa le talitonuga. O faamaoniga e lagolago ai le pipisi e ala i le vai na faasolo ina faateleina ma, i le tele o tausaga na sosoo ai, na faasolosolo malie ona suia ai le manatu o le miasma.

 

O se Vavega Fa'ainisinia: O Le Fanau Mai o le Falesa i Lalo o le Eleele

I le maeʻa ai o le manogi leaga tele, na iu ai ina faamalosia Lonetona e faia se gaioiga. Na fautuaina e Sir Joseph Bazalgette se fuafuaga tele: ia fausia le 132 kilomita o paipa e fausia i piliki e taofia ai otaota i autafa uma e lua o le Thames, e aoina mai ai otaota mai le isi itu o le aai ma aveina atu i sasaʻe mo le lafoaia i Beckton.

O lenei galuega tele, na maeʻa i le ono tausaga (1859-1865), na faʻafaigaluegaina ai le silia ma le 30,000 tagata faigaluega ma faʻaumatia ai le silia ma le 300 miliona piliki. O ana ua maeʻa na lava le lapoʻa mo taʻavale toso solofanua e ui atu ai ma mulimuli ane na taʻua o ni "falesa i lalo o le eleele" o le vaitaimi o Victorian. O le maeʻa o le faiga o otaota i Lonetona na faʻailogaina ai le faʻavaeina o mataupu faavae faʻaonaponei o alavai a le malo - o le alu ese mai le faʻalagolago i le faʻavaivai masani agai atu i le aoina malosi ma le puleaina o le felauaiga o mea leaga.

 

 

Le Tupu Mai o Togafitiga: Mai le Fesiitaiga i le Fa'amamāina

Peita'i, o le faigofie ona fesiita'i na'o le suia o le fa'afitauli i lalo ifo. I le fa'ai'uga o le seneturi lona 19, na amata ona fa'atinoina ai tekinolosi muamua o le togafitia o otaota vai:

I le 1889, na fausia ai le uluai fale gaosi oloa e togafitia ai otaota o le lalolagi e faʻaaogaina ai vailaʻau faʻasusu i Salford, Peretania, e faʻaaoga ai le lime ma le uʻamea e faʻamaʻaʻa ai mea malo.

I le 1893, na faʻalauiloa ai e Exeter le uluai faʻamama vai faʻaola, e faʻasusuina ai vai otaota i luga o moega o maʻa nutililii lea na faʻaleagaina ai mea olaola e ni ata siama. O lenei faiga na avea ma faavae o tekinolosi togafitiga faʻaola.

I le amataga o le seneturi lona 20, na matauina ai e le au suʻesuʻe i le Lawrence Experiment Station i Massachusetts ni palapala e tele ai siama e fausia i taimi o faʻataʻitaʻiga umi o le faʻaleleia atili o le ea. O lenei mea na maua na faʻaalia ai le gafatia mataʻina o le faʻamamāina o nuʻu siama ma, i totonu o le sefulu tausaga na sosoo ai, na aliaʻe atu ai i le faiga o le palapala faʻagaoioia ua lauiloa nei.

 

 

Ala Mai: Mai le Avanoa Maualuga i le Aia Tatau a le Lautele

I le toe tepa i tua i lenei vaitaimi amata, e tolu suiga tetele ua iloagofie:

I le malamalamaga, mai le vaʻai i manogi leaga o se mea faʻalavelave i le iloaina o otaota o se auala e feaveaʻi ai faʻamaʻi mataʻutia;

I le tiutetauave, mai le lafoaia o matafaioi a tagata taʻitoʻatasi i le matafaioi a le malo e taʻitaʻia e le malo;

I tekinolosi, mai le fa'asa'olotoina e aunoa ma se gaioiga i le aoina ma togafitiga malosi.

O taumafaiga muamua o le toe fuata’iga sa masani ona fa’atinoina e tagata maualuluga na mafatia tuusa’o i le manogi leaga - o sui o le palemene o Lonetona, o tagata gaosi oloa o Manchester, ma taitai o le malo o Pale. Ae ina ua manino mai e le fa’ailogaina e le kolera vasega, ma o le fa’aleagaina mulimuli ane na toe fo’i mai i le laulau a tagata uma, o faiga o otaota lautele na le toe avea ma se filifiliga tau amio ma ua avea ma se mea e mana’omia mo le ola.

 

 

Echoes: O se Malaga e Le'i Uma

I le amataga o le seneturi lona 20, na amata ai ona faʻagaoioia le uluai tupulaga o fale gaosi oloa e togafitia ai otaota, e tautua tele lava i aai tetele i atunuu tau alamanuia. Peitaʻi, o le tele o vaega o le faitau aofaʻi o le lalolagi, sa nonofo pea e aunoa ma ni faletaele masani. E ui i lea, ua uma ona faataatia se faavae taua: o le aganuʻu e le gata ina faʻamatalaina i lona gafatia e faʻatupuina ai le tamaoaiga, ae faʻapea foʻi i lona tiutetauave e pulea ana lava otaota.

O aso nei, o le tutu i totonu o potu pulea e susulu ma faatulagaina lelei, ma matamata i le tafe atu o faamatalaga i luga o lau numera, e faigata ona mafaufauina le manogi leaga sa i ai muamua i tafatafa o le Thames i le 160 tausaga ua mavae. Ae o le vaitaimi tonu lava lea, na faailogaina i le palapala ma le oti, na mafua ai ona fafagu le tagata soifua i lana sootaga ma otaota - o se suiga mai le onosai e aunoa ma se gaioiga i le pulega e aunoa ma se gaioiga.

O fale gaosimea uma e togafitia ai otaota oona o loʻo faʻagaoioia lelei i aso nei, o loʻo faʻaauau pea lenei suiga faʻainisinia na amata i le vaitaimi o Vitoria. E faʻamanatu mai ai ia i tatou o tua atu o se siosiomaga mamā o loʻo i ai le alualu i luma faʻatekonolosi faifai pea ma se lagona tumau o le tiutetauave.

O le talafaasolopito o se fa'ailoga o le alualu i luma. Mai paipa o Lonetona i nofoaga fa'amamāina vai atamai i aso nei, na fa'apefea ona toe fa'atulaga e tekinolosi le i'uga o otaota vai? I le mataupu o lo'o lumana'i, o le a tatou toe fo'i atu i le taimi nei, ma taula'i atu i lu'itau fa'atino ma tapula'a fa'atekinolosi o le fa'amamāina o otaota i totonu o le taulaga, ma su'esu'e pe fa'apefea ona fa'aauau pea ona tusia e inisinia o aso nei ni itulau fou i lenei malaga e le gata o le fa'amamāina.


Taimi na lafoina ai: Ianuari-16-2026

Su'esu'ega

Tusi lau savali iinei ma lafo mai ia i matou